SARM-y — czym są selektywne modulatory receptora androgenowego

SARM-y to grupa syntetycznych związków, które miały być bezpieczniejszą odpowiedzią farmakologii na sterydy anaboliczne. Ich pełna nazwa to selektywne modulatory receptora androgenowego. Wokół tej klasy narosło więcej marketingu niż twardych danych, dlatego warto rozdzielić to, co wynika z badań, od tego, co powtarza się na forach.

W tym haśle rozkładam SARM-y na części pierwsze: czym są z punktu widzenia farmakologii, jak działają na receptor androgenowy, jakie niosą udokumentowane ryzyko i jaki mają status prawny w Polsce.

Czym są SARM-y

SARM-y to niesteroidowe związki wiążące się z receptorem androgenowym, tym samym, na który działa testosteron. Prace nad nimi ruszyły w latach 90. Firmy farmaceutyczne szukały leku, który pobudzałby wzrost mięśni i gęstość kości u pacjentów z sarkopenią, osteoporozą czy wyniszczeniem nowotworowym, a jednocześnie nie obciążałby prostaty i nie dawał efektów androgennych typowych dla testosteronu.

Kluczowe słowo w nazwie to „selektywny”. Klasyczny androgen działa wszędzie, gdzie jest receptor androgenowy: w mięśniach, kościach, prostacie, skórze, mieszkach włosowych. SARM miał trafiać wybiórczo do mięśni i kości. W teorii dawało to lek anaboliczny bez ceny w postaci skutków androgennych.

Motywacja stojąca za pracami nad SARM-ami była medyczna i całkiem racjonalna. Starzejące się społeczeństwa oznaczają rosnącą liczbę osób z sarkopenią, czyli postępującym zanikiem mięśni, oraz z osteoporozą. Testosteron i jego pochodne mogłyby tu pomóc, ale ich skutki androgenne, zwłaszcza wpływ na prostatę, wykluczały długotrwałe podawanie starszym pacjentom. SARM miał być rozwiązaniem tego dylematu: siła anaboliczna androgenu bez jego ceny.

Do najczęściej omawianych związków należą ostaryna, opisywana też jako enobosarm lub MK-2866, ligandrol o oznaczeniu LGD-4033 oraz RAD-140, znany jako testolon. Ostaryna zaszła w badaniach klinicznych najdalej i to na niej opiera się większość danych o tej klasie u ludzi. Ligandrol i RAD-140 są słabiej przebadane, a mimo to krążą w obrocie pozamedycznym. Pod tym samym szyldem sprzedaje się w internecie substancje, które SARM-ami nie są. Kardaryna (GW-501516) to agonista receptora PPAR, którego prace przerwano po tym, jak w badaniach na zwierzętach wiązano go ze wzrostem ryzyka nowotworów. MK-677 pobudza wydzielanie hormonu wzrostu i również nie jest SARM-em. Wrzucanie ich do jednego worka to błąd, który utrudnia ocenę ryzyka.

Igor ostrzega: żaden SARM nie ukończył pełnej ścieżki rejestracji jako lek. To nie są przebadane preparaty, tylko cząsteczki, które utknęły na wczesnych etapach badań klinicznych albo zostały z nich wycofane po sygnałach o działaniach niepożądanych.

Jak działają SARM-y

Mechanizm zaczyna się na receptorze androgenowym. Cząsteczka SARM wiąże się z nim, zmienia jego przestrzenną budowę i uruchamia w komórce sygnał podobny do tego, jaki daje testosteron. Efektem jest nasilenie syntezy białek mięśniowych, a więc działanie anaboliczne.

Selektywność miała wynikać z niesteroidowej budowy. Inny kształt cząsteczki to inny sposób, w jaki receptor po związaniu współpracuje z białkami regulującymi geny. W różnych tkankach te białka są rozłożone inaczej, więc teoretycznie ten sam związek mógł silnie działać w mięśniu, a słabo w prostacie. W badaniach na zwierzętach obraz ten faktycznie się pojawiał.

Źródłem selektywności miały być tak zwane białka koregulatorowe. Receptor androgenowy po związaniu ligandu nie działa sam, lecz współpracuje z zestawem białek, które w różnych tkankach są rozłożone inaczej. Niesteroidowa cząsteczka SARM-u nadaje receptorowi nieco inny kształt niż testosteron, przez co przyciąga inny zestaw tych białek. W jednej tkance przekłada się to na silny sygnał, w innej na słaby. Tak wygląda teoria częściowego, tkankowo zależnego agonizmu.

U ludzi rzeczywistość okazała się bardziej złożona. Selektywność jest częściowa, nie zerojedynkowa. Badania kliniczne ostaryny i ligandrolu pokazały wprawdzie przyrost beztłuszczowej masy ciała, ale też obniżenie stężenia własnego testosteronu i spadek cholesterolu HDL. To znaczy, że układ hormonalny i wątroba reagują na te związki, a nie tylko mięśnie. Sam przyrost masy w tych badaniach był umiarkowany i mierzony w krótkich oknach czasowych, co dodatkowo osłabia obraz „cudownego środka” malowany w marketingu.

Warto trzymać w głowie skalę dowodów. Badania nad SARM-ami u ludzi są nieliczne, krótkie i przeprowadzone na małych grupach. To poziom wczesnej fazy klinicznej, a nie wieloletnia obserwacja, jaką mamy dla dopuszczonych leków. Dlatego działanie anaboliczne oznaczam oceną B, a rzekomą pełną selektywność oceną C. To ostatnie opiera się głównie na modelach zwierzęcych.

Skutki uboczne i zagrożenia

Obraz działań niepożądanych SARM-ów układa się w kilka powtarzalnych wątków. Największy problem polega na tym, że długoterminowych danych u ludzi po prostu brakuje, więc pełna lista ryzyka pozostaje nieznana.

Pierwszy obszar to układ hormonalny. SARM-y obniżają wydzielanie własnego testosteronu, ponieważ organizm odczytuje sygnał androgenowy z zewnątrz i ogranicza produkcję hormonu w jądrach. To ta sama oś podwzgórze–przysadka–gonady, którą tłumią sterydy. Efektem bywa spadek libido, pogorszenie nastroju i przejściowe zaburzenia płodności.

Drugi obszar to wątroba. Opisy przypadków wiążą stosowanie SARM-ów, zwłaszcza z szarej strefy, z uszkodzeniem wątroby o typie cholestatycznym, czyli z zastojem żółci i żółtaczką. Amerykańska agencja FDA wydała ostrzeżenie łączące te związki z ryzykiem uszkodzenia wątroby.

Trzeci obszar to układ krążenia. Spadek cholesterolu HDL pogarsza profil lipidowy, co przy dłuższym stosowaniu przekłada się na wyższe ryzyko miażdżycy. To mechanizm wspólny z sterydami takimi jak metanabol czy winstrol.

Osobnym, praktycznym zagrożeniem jest jakość produktów. Analizy laboratoryjne preparatów sprzedawanych jako SARM-y regularnie wykazują rozbieżność między etykietą a zawartością. W jednym z szeroko cytowanych badań, w którym przeanalizowano kilkadziesiąt produktów kupionych przez internet, tylko część zawierała deklarowany związek w podanej ilości. Reszta zawierała mniej, więcej, inny związek albo w ogóle nie zawierała substancji czynnej. Zdarzały się niezadeklarowane sterydy anaboliczne domieszane do rzekomo „łagodnego” SARM-u.

Do tego dochodzi zasadnicza luka w wiedzy. Dla dopuszczonych leków dysponujemy wieloletnią obserwacją tysięcy pacjentów. Dla SARM-ów mamy krótkie badania na małych grupach. Oznacza to, że rzadsze i odległe w czasie skutki, na przykład onkologiczne, mogą po prostu nie zdążyć się ujawnić w dostępnych danych. Brak doniesień o powikłaniu nie jest dowodem jego braku, tylko konsekwencją tego, że nikt długoterminowo tego nie badał.

Igor ostrzega: określenie „bezpieczniejsze sterydy” jest z medycznego punktu widzenia nieuprawnione. SARM-y również tłumią oś hormonalną, obciążają wątrobę i psują profil lipidowy, a robią to przy dużo słabszej dokumentacji bezpieczeństwa. Mniej danych nie oznacza mniejszego ryzyka.

Status prawny w Polsce

W Polsce SARM-y nie mają statusu leku ani suplementu diety. Nie przeszły procedury dopuszczenia do obrotu, więc nie wolno ich legalnie sprzedawać z przeznaczeniem do spożycia przez ludzi. Sprzedawcy omijają ten problem, opisując produkty jako odczynniki chemiczne albo materiały badawcze „nie do spożycia”. To fasada, która nie zmienia charakteru substancji.

Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności nie uznał żadnego SARM-u za dozwolony składnik żywności ani suplementów. Wprowadzanie ich na rynek jako środków spożywczych narusza przepisy o bezpieczeństwie żywności.

W sporcie zorganizowanym sprawa jest jednoznaczna. Światowa Agencja Antydopingowa umieściła SARM-y na liście substancji zakazanych w kategorii środków anabolicznych. Obowiązują one w zawodach i poza nimi, a wykrycie w próbce oznacza dyskwalifikację. To odróżnia je zasadniczo od legalnych, przebadanych suplementów, takich jak kreatyna, opisanych w osobnej części tej encyklopedii.

Warto też pamiętać o kontekście prawnym zbliżonym do dopalaczy. Substancje o niejasnym statusie, sprzedawane z obejściem przepisów, bywają obejmowane kolejnymi regulacjami. Kupujący porusza się po obszarze pozbawionym kontroli jakości, nadzoru farmaceutycznego i jakiejkolwiek gwarancji, co znajduje się w kapsułce.

Rynek SARM-ów utrzymuje się w prawnej szarej strefie właśnie dzięki nazewnictwu. Etykieta „do celów badawczych” albo „odczynnik laboratoryjny” ma sugerować, że produkt nie jest przeznaczony dla ludzi, co formalnie zdejmuje z sprzedawcy część obowiązków przypisanych żywności i lekom. W praktyce nabywcami są osoby, które zamierzają te związki przyjmować. Ta rozbieżność między deklarowanym a rzeczywistym przeznaczeniem jest cechą całego segmentu i sama w sobie mówi wiele o poziomie ochrony konsumenta, na jaki może liczyć kupujący.